вторник, 3 апреля 2018 г.

ЎЗБЕКИСТОН ВА ТУРКИЯДА ДАВЛАТ ХАВФСИЗЛИГИ (4)

Мавзунинг бу шаклда номланишининг сабаби Туркия мен билган давлатлар ичида ҳар томонлама Ўзбекистонга яқин бўлган давлат эканлигидир.
Яъни, биз Туркиянинг 20 аср ва 21 асрнинг бошланишидаги давлатчилик тажрибасидан фойдаланишимиз мумкин. Албатта, Туркиядаги ижтимоий сиёсий жараёнларни, давлат органлари фаолиятини ташкил қилишни бевосита нусха (копия) қилиб олмасдан...

Туркиянинг Ўзбекистонга ўхшаш ва фарқли томонлари кўп. Улардан энг асосийси бу давлатнинг геополитиканинг (дунё бошқарувининг) қоқ марказида жойлашганидир. Қолаверса, Туркия жуда катта ва машҳур давлатчилик тажрибасига ва анаъналарига эгадир. Оддий Турклар орасида ҳам ватан, давлат ва байроқ севгиси, давлат ва ватанга ҳурмат ва бу йўлда фидокорлик жуда чуқур аҳамиятга эга ва кенг ёйилгандир.
Дунёда 2000 йилларнинг бошларида турли рангли инқилоблар, 2010 йилдан кейин эса "Араб Баҳори" жараёнлари содир бўлди. Булар орқали дунёни бошқараётган кучлар бошқа давлатларни ўз манфаатлари йўлида "тартибга солдилар". Бу шаклда кўпгина давлатларда ҳукуматлар ва уларнинг режимлари ўзгарди, яна қанчадан қанча давлатлар йўқ бўлиб кетиш нуқтасига келтирилди...
Яъни, давлатлар орасида очиқ ва сирли курашлар, ўзаро маҳв этишлар ва ҳатто очиқ урушлар давом этмоқда.
Туркияда бугун давлатга таҳдид қиладиган ички ва ташқи кучлар сифатида Курд айримчиларнинг (Туркия давлатини бўлишни истайдиган) ПКК қуроли ҳаракати ва унинг сиёсий ҳамкори бўлган Курдларнинг "Халқларнинг Демократик Партия"си, давлат ичида сирли давлат ҳолини олган ва 2016 йил 15 Июлида давлат тўнтаришига уринган Фатҳуллоҳ Гулан жамоати кўрилмоқда. Туркия армияси Суриянинг шимолидаги ПКК ҳарбий бўлинмаларига қарши қуролли курашни бошлагани маълум. Туркияда давлат хавфсизлигига раҳна солаётган бу икки ғоявий ва ташкилий кучнинг чет мамлакатлар, айниқса Ғарб давлатлари томонидан қўллаб қувватланиши ҳам сир эмас...
Шу билан бирга 2000 йиллардан кейин Туркия ички сиёсатида барқарорлашиш жараёни кучайгани ҳам бир ҳақиқатдир. 2007 йилдаги ҳарбийларнинг ҳукуматга қарши баён билан чиқиши ва 2016 йилдаги давлат тўнтаришига бўлган муваффақиятсиз уринишга қарамасдан, Туркияда марказий ва маҳаллий ҳукумат органларининг фаолиятида беқарорлик кўринмади.
Олдинги мақолада давлатчиликнинг 4 оёғидан баҳс бритган эдик: Булар Ҳақ йўлда бўлиш, давлат ва ҳукуматнинг мусулмон ҳалқнинг иродасига (масалан сайловларда) таяниши, мамлакатда эркинликлар ва адолатга асосланган фуқаровий жамият ва ҳуқуқ давлати қоидаларининг устун бўлиши ва ниҳоят бу уч асосга кўра фаолият олиб борадиган тараққийпарвар давлат ҳокимияти ва ҳукумат органлари...
Туркия мисолига қарайдиган бўлсак, нисбатан бўлса ҳам бу тўрт асосга амал қилишга уринишни кўрамиз. Аввало Тойиб Эрдўғон ҳукумати бу мамлакат халқи ва халқаро майдонда мусулмонларнинг ҳукумати ўрнида кўрилади ва 2002 йилдан бери ўтказилган бутун сайлов ва реферундумларда мусулмон халқ бу ҳукуматни қўллаб қувватлаб келмоқда. Туркияда халққа ижтимоий сиёсий ҳаётнинг барча соҳаларида катта эркинликлар берилган. Мамлакатда фуқаровий тузум, қонун ва ҳуқуқларнинг устунлиги нисбатан бўлса ҳам таъминланган...
Шу билан бирга юқорида айтилгани каби Туркия геополитиканинг (дунё бошқарувининг) қоқ марказида жойлашган ва Яқин Шарқда (Сурия дохил Араб дунёсида) бўлаётган мураккаб сиёсий ва ҳарбий воқеаларнинг Туркияга таъсири жуда каттадир. Бундай вазиятда Туркиянинг бир томондан Русия, иккинчи томондан АҚШ ва Опрупо давлатлари, учинчи томондан Ислом дунёси, шу жумладан Араб давлатлари билан осон бўлмаган дипломатик муносабатларини кўрмоқдамиз. Шу билан бирга Туркия бундай вазиятда ҳам очиқ эишклар сиёсатини ўтказмоқда, дунёнинг 80 яқин давлати билан визасиз муносабатлар ўрнатилган. 2018 йилда Туркияга дунёдан 38 миллион туристларнинг келиши кутилмоқда...
Туркияда сўнгги вақтларда ҳукумат ва турли диний оқимлар, гуруҳлар ва тариқотлар орасидаги муносабатларда ҳам ўзгаришлар бўлмоқда. Афсуски, бутун Ислом оламида бўлгани каби Туркияда ҳам мусулмон гуруҳлар ва тариқотларнинг ҳар бири ўзларининг кичкина манфаатлари йўлида фаолият олиб боришади, улардан ҳар бири фақат ўзларини Ҳақ йўлда, деб биладилар, ўз шайхларини, пирларини сўзсиз итоат қиладиган улуғ зотлар ўрнида кўрадилар.
Туркия ҳукумати мусулмонлар орасидаги бундай парчаланишга, поракандаликка барҳам бериш учун кейинги пайтда ҳукуматнинг расмий диний идораси Диёнат Ишлари раҳбариятининг фаолиятини қайта кўриб чиқмоқда. Бу идорага янги раҳбар тайинланди ва мусулмон жамоатчилик ичидаги турли гуруҳлар ва тариқотлар орасида ўзаро ҳамкорилик ва иттифоқ жараёнларини йўлга қўйиш ишлари бошланди...
Хуллас, Туркиянинг замонавий давлатчилик тажрибаси шуни кўрсатмоқдаки, бир томондан инсон ҳуқуқлари ва эркинликлари таъминланган, бошқа томондан ҳукуматга расмий ва норасмий, ҳатто қуролланган мухолифат бўлган, ҳар тарафдан ташқи таҳдидлар бўй кўтарган шароитларда ҳам ДАВЛАТ ЎЗ ХАВФСИЗЛИГИНИ ТАЪМИНЛАЙ ОЛАДИ ВА ТАРАҚҚИЁТ ЙЎЛИДА ФАОЛИЯТИНИ ДАВОМ ЭТТИРАДИ.
Шундай экан, Ўзбекистон ҳукумати мухолифатни ва турли диний оқимларни (уларнинг мавжудлиги мақсадга мувофиқ бўлмаса ҳам) ИСЛОҲОТЛАРГА ТЎСИҚ СИФАТИДА КЎРМАСЛИГИ КЕРАК. Аксинча, фуқаровий жамият ва ҳуқуқ давлати тамойилларини кенгайтириш ва тараққий қилдириш орқали тинч сиёсий мухолифат фаолияитига рухсат бериши ва бу орқали давлат тараққиётининг муҳим жиҳати бўлган сиёсий рақобатни йўлга қўйиши зарур.
Ўзбекистон геополитаканинг бошқа бурчагида жойлашгани маълум. Фақат АҚШ етакчилигидаги Ғарб дунёси билан Русия орасидаги рақобатнинг кескинлашиши, Хитойнинг халқаро майдонда, шу жумладан Ўрта Осиё минтақасида ҳам тобора ортиб бораётган нуфузи, Афғонистондаги вазиятнинг янада мураккаблашиши Ўзбекистон учун ташқи таҳдиларнинг жиддий эканлигига ишоратдир. Бундай вазиятда Президент Шавкат Мирзиеёвнинг Ўрта Осиё давлатлари билан муносабатларни нормаллаштириш ва ўзаро ҳамкорликни йўлга қўйиш учун шу йил 15 Март куни Остонада ўтказилган минтақа давлатлари раҳбарларининг учрашуви каби сиёсий қадамлари Ўзбекистоннинг ташқи таҳдидларга қарши қўйилган муҳим қадамлар ҳисобланади. Ўзбекистонда Март ойининг охирида Афғонистон муаммосига бағишланган халқаро анжуманнинг ўтказилиши ҳам давлатимизнинг халқаро майдондаги обрўйини ортирди, деган фикрдаман.
Хулоса сифатида айтмоқчиманки, Ўзбекистонда Шавкат Мирзиёев Президентлик лавозимни эгаллагандан кейин жамият ва давлат ҳаётининг барча соҳаларида ислоҳотлар ўтказиш зарурлиги тан олинди. Бу сиёсий эътироф аслида мамлакатимизда янги давлатчилик томон қўйилган қадам ҳам бўлди, дейишимиз ммкин. Ҳозирги ҳукумат ижтимоий сиёсий барқарорликни, халқ тилида айтганда тинчликни қўриган ҳолда, аввало давлат ва ҳукумат бошқарувида янгиланиш жараёнини бошлади. Шу билан бирга фуқаровий жамият қуришнинг асосий жиҳатларидан бўлган Ўзбек матбуоти ва жамоатчилигининг фаоллашуви ҳам исталган даражада бўлмасада кўзга ташланмоқда. Ҳозирги асосий вазифа бу ислоҳотларга халқнинг ўзини жалб қилишдир. Яъни, иқтисодий соҳадан бошлаб, барча соҳаларда инсонларимизнинг фаоллашувига эришишдир. Бир сўз билан айтганда ХАЛҚНИНГ ТЎҒРИ (ғарбдаги каби пала партиш эмас) ЭРКИНЛИКЛАР ВА АДОЛАТЛИ ҚОНУНЛАР ДОИРАСИДА ОЁҚҚА ТУРИШИДИР.
Айнан шу масала, Ўзбекистонда эртага ким гуллаб яшнайди, деган саволга жавоб ҳам бўлади. Агар ҳукумат ҳақиқий ислоҳотларни давом эттирадиган бўлса ҲУКУМАТНИНГ ЎЗИ ҲАМ, ХАЛҚ ҲАМ, ЖАМИЯТ ҲАМ, ДАВЛАТ ҲАМ ТАРАҚҚИЙ ҚИЛАДИ.
Акс ҳолда Ислом Каримов даврида бўлгани каби давлат ҳокимиятини эгаллаб олган бир ҳовуч порахўр амалдорлар ва уларнинг яқинлари "гуллаб яшнайдилар". Бу эса амалда мустақил Ўзбекистон давлатининг йўқ қилинишини билдиради.
Намоз НОРМЎМИН
03.04. 2018
O‘ZBEKISTON VA TURKIYADA DAVLAT XAVFSIZLIGI (4)
Mavzuning bu shaklda nomlanishining sababi Turkiya men bilgan davlatlar ichida har tomonlama O‘Zbekistonga yaqin bo‘lgan davlat ekanligidir.
Ya’ni, biz Turkiyaning 20 asr va 21 asrning boshlanishidagi davlatchilik tajribasidan foydalanimiz mumkin. Albatta, Turkiyadagi ijtimoiy siyosiy jarayonlarni, davlat organlari faoliyatini tashkil qilishni bevosita nusxa (kopiya) qilib olmasdan...
Turkiyaning O‘zbekistonga o‘xshash va farqli tomonlari ko‘p. Ulardan eng asosiysi bu davlatning geopolitikaning (dunyo boshqaruvining) qoq markazida joylashganidir. Qolaversa, Turkiya juda katta va mashhur davlatchilik tajribasiga va ana’nalariga egadir. Oddiy Turklar orasida ham vatan, davlat va bayroq sevgisi, davlat va vatanga hurmat va bu yo‘lda fidokorlik juda chuqur ahamiyatga ega va keng yoyilgandir.
Dunyoda 2000 yillarning boshlarida turli rangli inqiloblar, 2010 yildan keyin esa "Arab Bahori" jarayonlari sodir bo‘ldi. Bular orqali dunyoni boshqarayotgan kuchlar boshqa davlatlarni o‘z manfaatlari yo‘lida "tartibga soldilar". Bu shaklda ko‘pgina davlatlarda hukumatlar va ularning rejimlari o‘zgardi, yana qanchadan qancha davlatlar yo‘q bo‘lib ketish nuqtasiga keltirildi...
Ya’ni, davlatlar orasida ochiq va sirli kurashlar, o‘zaro mahv etishlar va hatto ochiq urushlar davom etmoqda.
Turkiyada bugun davlatga tahdid qiladigan ichki va tashqi kuchlar sifatida Kurd ayrimchilarning (Turkiya davlatini bo‘lishni istaydigan) PKK quroli harakati va uning siyosiy hamkori bo‘lgan Kurdlarning "Xalqlarning Demokratik Partiya"si, davlat ichida sirli davlat holini olgan va 2015 yil 15 Iyulida davlat to‘ntarishiga uringan Fathulloh Gulan jamoati ko‘rilmoqda. Turkiya armiyasi Suriyaning shimolidagi PKK harbiy bo‘linmalariga qarshi qurolli kurashni boshlagani ma’lum. Turkiyada davlat xavfsizligiga rahna solayotgan bu ikki g‘oyaviy va tashkiliy kuchning chet mamlakatlar, ayniqsa G‘arb davlatlari tomonidan qo‘llab quvvatlanishi ham sir emas...
Shu bilan birga 2000 yillardan keyin Turkiya ichki siyosatida barqarorlashish jarayoni kuchaygani ham bir haqiqatdir. 2007 yildagi harbiylarning hukumatga qarshi bayon bilan chiqishi va 2016 yildagi davlat to‘ntarishiga bo‘lgan muvaffaqiyatsiz urinishga qaramasdan, Turkiyada markaziy va mahalliy hukumat organlarining faoliyatida beqarorlik ko‘rinmadi.
Oldingi maqolada davlatchilikning 4 oyog‘idan bahs britgan edik: Bular Haq yo‘lda bo‘lish, davlat va hukumatning musulmon halqning irodasiga (masalan saylovlarda) tayanishi, mamlakatda erkinliklar va adolatga asoslangan fuqaroviy jamiyat va huquq davlati qoidalarining ustun bo‘lishi va nihoyat bu uch asosga ko‘ra faoliyat olib boradigan taraqqiyparvar davlat hokimiyati va hukumat organlari...
Turkiya misoliga qaraydigan bo‘lsak, nisbatan bo‘lsa ham bu to‘rt asosga amal qilishga urinishni ko‘ramiz. Avvalo Toyib Erdo‘g‘on hukumati bu mamlakat xalqi va xalqaro maydonda musulmonlarning hukumati o‘rnida ko‘riladi va 2002 yildan beri o‘tkazilgan butun saylov va referundumlarda musulmon xalq bu hukumatni qo‘llab quvvatlab kelmoqda. Turkiyada xalqqa ijtimoiy siyosiy hayotning barcha sohalarida katta erkinliklar berilgan. Mamlakatda fuqaroviy tuzum, qonun va huquqlarning ustunligi nisbatan bo‘lsa ham ta’minlangan...
Shu bilan birga yuqorida aytilgani kabi Turkiya geopolitikaning (dunyo boshqaruvining) qoq markazida joylashgan va Yaqin Sharqda (Suriya doxil Arab dunyosida) bo‘layotgan murakkab siyosiy va harbiy voqealarning Turkiyaga ta’siri juda kattadir. Bunday vaziyatda Turkiyaning bir tomondan Rusiya, ikkinchi tomondan AQSh va Oprupo davlatlari, uchinchi tomondan Islom dunyosi, shu jumladan Arab davlatlari bilan oson bo‘lmagan diplomatik munosabatlarini ko‘rmoqdamiz. Shu bilan birga Turkiya bunday vaziyatda ham ochiq eishklar siyosatini o‘tkazmoqda, dunyoning 80 yaqin davlati bilan vizasiz munosabatlar o‘rnatilgan. 2018 yilda Turkiyaga dunyodan 38 million turistlarning kelishi kutilmoqda...
Turkiyada so‘nggi vaqtlarda hukumat va turli diniy oqimlar, guruhlar va tariqotlar orasidagi munosabatlarda ham o‘zgarishlar bo‘lmoqda. Afsuski, butun Islom olamida bo‘lgani kabi Turkiyada ham musulmon guruhlar va tariqotlarning har biri o‘zlarining kichkina manfaatlari yo‘lida faoliyat olib borishadi, ulardan har biri faqat o‘zlarini Haq yo‘lda, deb biladilar, o‘z shayxlarini, pirlarini so‘zsiz itoat qiladigan ulug‘ zotlar o‘rnida ko‘radilar.
Turkiya hukumati musulmonlar orasidagi bunday parchalanishga, porakandalikka barham berish uchun keyingi paytda hukumatning rasmiy diniy idorasi Diyonat Ishlari rahbariyatining faoliyatini qayta ko‘rib chiqmoqda. Bu idoraga yangi rahbar tayinlandi va musulmon jamoatchilik ichidagi turli guruhlar va tariqotlar orasida o‘zaro hamkorilik va ittifoq jarayonlarini yo‘lga qo‘yish ishlari boshlandi...
Xullas, Turkiyaning zamonaviy davlatchilik tajribasi shuni ko‘rsatmoqdaki, bir tomondan inson huquqlari va erkinliklari ta’minlangan, boshqa tomondan hukumatga rasmiy va norasmiy, hatto qurollangan muxolifat bo‘lgan, har tarafdan tashqi tahdidlar bo‘y ko‘targan sharoitlarda ham DAVLAT O‘Z XAVFSIZLIGINI TA’MINLAY OLADI VA TARAQQIYoT YO‘LIDA FAOLIYaTINI DAVOM ETTIRADI.
Shunday ekan, O‘zbekiston hukumati muxolifatni va turli diniy oqimlarni (ularning mavjudligi maqsadga muvofiq bo‘lmasa ham) ISLOHOTLARGA TO‘SIQ SIFATIDA KO‘RMASLIGI KERAK. Aksincha, fuqaroviy jamiyat va huquq davlati tamoyillarini kengaytirish va taraqqiy qildirish orqali tinch siyosiy muxolifat faoliyaitiga ruxsat berishi va bu orqali davlat taraqqiyotining muhim jihati bo‘lgan siyosiy raqobatni yo‘lga qo‘yishi zarur.
O‘zbekiston geopolitakaning boshqa burchagida joylashgani ma’lum. Faqat AQSh etakchiligidagi G‘arb dunyosi bilan Rusiya orasidagi raqobatning keskinlashishi, Xitoyning xalqaro maydonda shu jumladan O‘rta Osiyo mintaqasida ham tobora ortib borayotgan nufuzi, Afg‘onistondagi vaziyatning yanada murakkablashishi O‘zbekiston uchun tashqi tahdilarning jiddiy ekanligiga ishoratdir. Bunday vaziyatda Prezident Shavkat Mirzieyovning O‘rta Osiyo davlatlari bilan munosabatlarni normallashtirish va o‘zaro hamkorlikni yo‘lga qo‘yish uchun shu yil 15 Mart kuni Ostonada o‘tkazilgan mintaqa davlatlari rahbarlarining uchrashuvi kabi siyosiy qadamlari O‘zbekistonning tashqi tahdidlarga qarshi qo‘yilgan muhim qadamlar hisoblanadi. O‘zbekistonda Mart oyining oxirida Afg‘oniston muammosiga bag‘ishlangan xalqaro anjumanning o‘tkazilishi ham davlatimizning xalqaro maydondagi obro‘yini ortirdi, degan fikrdaman.
Xulosa sifatida aytmoqchimanki, O‘zbekistonda Shavkat Mirziyoev Prezidentlik lavozimni egallagandan keyin jamiyat va davlat hayotining barcha sohalarida islohotlar o‘tkazish zarurligi tan olindi. Bu siyosiy e’tirof aslida mamlakatimizda yangi davlatchilik tomon qo‘yilgan qadam ham bo‘ldi, deyishimiz mmkin. Hozirgi hukumat ijtimoiy siyosiy barqarorlikni, xalq tilida aytganda tinchlikni qo‘rigan holda, avvalo davlat va hukumat boshqaruvida yangilanish jarayonini boshladi. Shu bilan birga fuqaroviy jamiyat qurishning asosiy jihatlaridan bo‘lgan O‘zbek matbuoti va jamoatchilinining faollashuvi ham istalgan darajada bo‘lmasada ko‘zga tashlanmoqda. Hozirgi asosiy vazifa bu islohotlarga xalqning o‘zini jalb qilishdir. Ya’ni, iqtisodiy sohadan boshlab, barcha sohalarda insonlarimizning faollashuviga erishishdir. Bir so‘z bilan aytganda XALQNING TO‘G‘RI (g‘arbdagi kabi pala partish emas) ERKINLIKLAR VA ADOLATLI QONUNLAR DOIRASIDA OYoQQA TURIShIDIR.
Aynan shu masala, O‘zbekistonda ertaga kim gullab yashnaydi, degan savolga javob ham bo‘ladi. Agar hukumat haqiqiy islohotlarni davom ettiradigan bo‘lsa HUKUMATNING O‘ZI HAM, XALQ HAM, JAMIYaT HAM, DAVLAT HAM TARAQQIY QILADI.
Aks holda Islom Karimov davrida bo‘lgani kabi davlat hokimiyatini egallab olgan bir hovuch poraxo‘r amaldorlar va ularning yaqinlari "gullab yashnaydilar". Bu esa amalda mustaqil O‘zbekiston davlatining yo‘q qilinishini bildiradi.
Namoz NORMO‘MIN
03.04.2018

Комментариев нет:

Отправить комментарий